İnsan nedir?
Bu soru üzerine düşünüyorum çokça zamandır. Kendimi anlama gayretimin özünde, insanı anlamak var. Tümden gelmeyi deniyorum, tüme varmayı denediğim onca zamanın aksine şimdi. İnsan nedir? İnsan, düşünen bir hayvandır.
Düşünüyorum, öyleyse varım.
İnsan olan biz insanlar ne olduğumuzu hatırlamak gayreti göstermeden, bilinçli bir unutkanlık halinde geçiriyoruz zamanımızı. Postmodernizmin dayatması bir koyvermişlik. Her şeyi bil ama yapma! Mesela en ilkel insani alışkanlıklarımızdan soru sormak, nerede? Soru sormuyoruz artık ki olası cevaplar bizi rahatsız etmesin. Cevapsızlık hele, hiç şimdi durduk yere ruhumuzu işkilendirmesin. Sormayalım ki, cevap hakkı doğmasın. Mazallah sorarsak hele bir de yanıt alırsak sorumuza, mahvolur tüm dayanaklarımız. Elimizde parçalanır savunduğumuz tüm argümanlarımız. Biz şimdi tövbe haşa, bir köpeğe sorsak, insan nedir, ya cevaplarsa katilimdir, ne diyeceğiz bakıp diline? Af mı dileyeceğiz yoksa dilini mi keseceğiz? İnsan nedir? İnsan, öldüren bir hayvandır.
Düşünüyorum, öyleyse can alayım
İnsan nedir? İnsan öldürmeden önce, öldürmeyi düşünen bir hayvandır.
Düşünmeden önce insan kimdi peki? Neydi de insan oldu da düşünmeyi buldu? Düşünmezden önce de dünyayı. Kendini bırakıp eline taş aldı insan, başkasının kafasını oydu. Oh demiş olmalı ki ilk katil Kabil, homo sapiens seninle gurur duyuyor. İnsan nedir? İnsan alet kullanan bir memeli türüdür. 2.6 milyon yıl önce Tanzanya‘da bir yerlerde, bir insan, taşı aldı eline, kesti, kazdı, ezdi. Taş taşı ezebildiğine göre, taş baş da ezebilirdi. Ezdi. İnsan Nedir? İnsan, taşla baş ezen bir hayvandır.
Fakat unutmamak gerekir ki insan hayvandır.
Antik çağlardan itibaren, yani insanın düşünebildiğini anlatabildiği ilk çağlardan beridir insan ‘düşünen hayvan’ olduğunu kabul etti. Aristoteles’e sıra gelince O insanı ‘sosyal bir hayvan’ olarak tanımlamış Zōon Politikon demiştir yani insan ‘politik hayvandır.’ Ne demek istemiş yaşlı kurt politik hayvan diyerek; insan toplumda var olur. Çünk artık Aristoteles de, kabilesindeki diğer ataları gibi anladı, insan ormanda tek ise yok olur. İnsan sosyalleşmeye mahkum, fiziksel olarak zayıf bilişsel olarak benzersiz, konuşan bir kurttur. İnsan nedir? İnsan, dil aracılığıyla iletişim kuran hayvandır. Kurt da insan gibi, canlıdır, ruh doludur fakat insan konuşur. İbn-i Sina’nın dediği gibi ‘insan konuşan ruhtur.’ Veyahut bin yıl sonra modern düşüncenin sloganını atan Descartes’ın hatırlattığı gibi ‘düşünüyorum, o halde var’ımdır.
İbn-i Sina”nefs-i natika” der Rumi Eşref-i Mahlukat
Güneşin doğudan yükseldiğini hatırlatan İbn-i Sina’nın “nefs-i natika” yani konuşan ruh kavramına bakalım. İslam felsefesinin altın çağının sönmez yıldızı İbn-i Sina’nın insanın akıl ve düşünme yeteneğine sahip olduğunu söylemiştir bu tanım ile. Böylelikle insan, diğer memeli türlerden ve tüm hayvanlardan ayrılmış, bilişsel bir üstünlük mertebesine ermiştir. Tasavvufun evrensel değerlerinden Rumi de insana eşref-i mahlukat der, mahlukatların en şereflisi.
İbn-i Sina nefs-i natika ile insanın ruhu ölümsüzdür, bedenin ölümü ile yok olmaz, der. Rumi’nin de biçtiği değerin özü buradan gelir. Çünkü özle bağlantılı olan ruhtur, özden olan. Bir başka İslam tarihi değerlerinden olan Hallac-ı Mansur, özün varlığının bilincine varınca, dokuz köyden kovulur. Hallaç’lı şair Mansur; En’el Hakk diyerek kendini ölüme götürmüştür, taşlanarak. Hak’tan gayri değilim, dediği için Hak’kın elçileri olduğunu iddia eden kör gönüllerce recm edilir. Bir çukurun içinde, ağzından ah çıkmadan göçer bedeni dünyadan, ruhu zaten çoktan özüne kavuşmuştur. İnsan nedir? İnsan Hakk’tır.
İbn-i Sina konuşan ruh diyerek, konuşmanın sorumluluklarını da hatırlatır aslında insana. Nefs-i natika sayesinde insan evreni ve Tanrı’yı anlayabilir, der. Bilgi ve refaha ulaşmanın yolu budur. Bilen insanın doğru ve yanlış arasındaki idrakin ayırdında olması ise zorunluluktur. Rumi’nin bilen insanı eşref-i mahlukat da Allah’ın bir yansıması olarak sorumluluk sahibidir. Kalbini özden olanla arıtması, aşkla arınması gerkir. İbn-i Sina düşün der insana, konuşan ruhsun. Rumi, sus der insana dinle, kalbinde Allah’ın sesini taşıyorsun. İslam’ın iki büyük düşünürü de aynı şeyi söyler, yolları ayrı olsa da, insan bildikçe bilgeliğe ulaşabilen bir hayvandır. İnsan nedir? İnsan konuşan bir hayvandır.
Descartes’tan beridir ”cogito ergo sum” spagettiye dönüşüyor
Yüzyıllar sonra modern felsefenin babalarından Descartes da o ünlü sözünü söyler: “Cogito Ergo Sum” yani ”düşünüyorum öyleyse varım”. Descartes şüphecidir ve varlığından başka hiçbir şeyden emin olamadığı için yalnızca aklı yüceltir. Düşünerek fark eder çünkü var olduğunu, dünyada. Düşünceleriyle var olmayı öğrenir insan böylece. İnsan nedir, diye sorsak, düşünen hayvandır der. Yüzyıllar sonra blog yazısında bir insan. İnsan dil aracılığıyla düşünür, dille konuşur, dille anlatır, dille var olur. İnsan kocaman bir dil midir? Soru yersiz. Üstelik aksi şeytan, insanın anlaması için çoğunlukla dille anlatmak yetersizdir. İnsan düşünen, alet kullanan, aletle insan öldüren, insan öldürmeyi düşünen, memeli bir türdür. Dille konuşur ve dille anlaşamaz. İnsan nedir? İnsan ötenazi ile spagettiye dönüşen konserve gıdadır.
%100 Etik Spagetti
Yirmi birinci yüzyılın 2024 yılında Türkiye Cumhuriyeti Meclis Komisyonu’nda sözde ötenazi adı altında -ki orada bile kelime kullanım hatası var- katliam yasası ile ilgili görüşmeler sürerken, nedense aklıma Rick geliyor. Ağzı insan kanından bolonez sosa bulanmış iştahlı Rick, insanlığı yiyor, şapırdata şapırdata. Postmodern çağın kurmaca filozoflarından Rick de artık insanın yalnızca düşünen değil, hisseden sosyal bir hayvan olduğunu biliyor üstelik. Spagettisinden keyif almasını engellemiyor bu bilgi. Rick & Morty serisini bilmeyenler veya bölümü izlemeyenler için buradan sonrası spoiler.
Alkolik dahi Rick, intihar eden insanları lezzetli soslu spagettiye dönüştüren döngüyü kırmak için insana insanı hatırlatıyor. İnsanın bir yaşamı olduğunu yani. Bunu sözle yapamayacağını bildiğinden gösteriyor insana, insanı: yediği spagettinin bir zamanlar hayatı olduğunu, aşık olduğunu, evlendiğini, çocuklarını, özlemlerini, yasını, acısını, ölüm kaygısını… İnsanı insana insanca anlatacağız.
İnsan nedir? İnsan yaşayan bir hayvandır. Diğer tüm hayvanlar gibi, yaşam hakkına sahip olan.
Eğer bir köpeğin tüm yaşamını kendi gözlerinden izleyebilseydi insan, sırf öldürmeyi düşündükleri için bile bulunduğu yere kusardı. Çünkü insan, ayna nöronlara sahip, duygusal empati kurabilen bir hayvandır da ayrıca. Empati insanı düşünme sorumluluklarından yalnızca biri, belki de en önemlisi. Hem atıfta bulunulan batının modernizmine göre, hem de müslüman olmakla oy toplayan iktidarın inandığı İslam felsefesi nedeniyle. Aklın varsa, eriyorsa, sorumlusun yaşayan her candan. Dünya için, inanıp sığındığın Allah için. Yoksa düşüncelerinle eylemlerinin tutarsızlığı nedeniyle mazallah Firavun olursun.
Hatırla.
Dosya Hakkında:
İnsan nedir sorusuna, biyolojik, psikolojik ve felsefi yanıtlar arıyorum.
İnsan Hayvanı: Dosya başlığı, dosya açıklaması ve tüm görseller yapay zeka araçları kullanılarak hazırlandı.
İyi okumalar
Katkı sunmak veyahut soru sormak için:
ecemengine@gmail.com
Basılı yayıncılığın derinlemesine inceleme kültürü şimdi simülasyonda, DOSYA‘da.
Her satır bir keşif, her başlık yeni bir hikayenin kapısını aralıyor, soruyoruz. İlham veren fikirlerin ve radara takılan teknolojilerin izinde, arıyor, tarıyor, cevapları DOSYA’ya ekliyoruz.
Henüz sessiz ama her an gürültü yapmaya hazır!
Sen de hazırsan, DOSYA‘yı açıyoruz.
